کانون حقوق بشر ایران، چهارشنبه ۳ تیرماه ۱۴۰۵ – پرسش «پیکرها کجاست» این روزها بار دیگر در فضای دادخواهی خانوادههای زندانیان سیاسی اعدامشده مطرح شده است. محمد بنیعامریان، پدر وحید بنیعامریان که در ابتدای سال جاری اعدام شد، با انتشار پرسشی درباره محل دفن وحید بنیعامریان، بار دیگر توجه افکار عمومی را به موضوع پنهانسازی پیکر زندانیان سیاسی جلب کرد. بر اساس گزارشهای منتشرشده، از سال گذشته تاکنون دهها زندانی سیاسی و بازداشتشده اعتراضات سراسری پس از اعدام، بدون تحویل پیکر به خانوادهها و بدون اعلام محل دفن، به خاک سپرده شدهاند؛ موضوعی که فعالان حقوق بشر آن را مصداق تداوم رنج و مجازات خانوادهها پس از اعدام عزیزانشان میدانند.
چرا پرسش «پیکرها کجاست» به مطالبهای فراگیر تبدیل شده است؟
در سالهای اخیر، خانوادههای بسیاری پس از اجرای حکم اعدام فرزندان یا بستگان خود با یک پرسش مشترک روبهرو شدهاند؛ پیکر عزیزانشان کجاست و در کجا دفن شدهاند؟
گزارشها نشان میدهد که از ابتدای سال ۱۴۰۵ تاکنون دستکم شماری از زندانیان سیاسی از جمله وحید بنیعامریان، محمد تقوی، بابک علیپور، پویا قبادی، ابوالحسن منتظر، اکبر دانشورکار، نیما معصومشاهی و حامد ولیدی و همچنین چند تن از بازداشتشدگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ از جمله امیرحسین حاتمی، محمدامین بیگلری، شاهین واحدپرست و علی فهیم پس از اجرای حکم اعدام، بدون تحویل پیکر به خانوادهها دفن شدهاند.
پیش از این نیز در سال ۱۴۰۴ گزارشهای مشابهی درباره عدم تحویل پیکر زندانیان سیاسی از جمله مهدی حسنی، بهروز احسانی، علی مجدم، حبیب دریس، سالم موسوی، محمدرضا مقدم، عدنان موسوی، معین خنفری، حمید حسیننژاد و شماری دیگر منتشر شده بود.
فعالان حقوق بشر معتقدند تکرار این روند نشان میدهد که پنهانسازی محل دفن اعدامشدگان به یک سیاست مستمر تبدیل شده است.
عدم تحویل پیکر چه تأثیری بر خانوادهها دارد؟
برای بسیاری از خانوادهها، پایان روند قضایی و اجرای حکم به معنای پایان رنج نیست. عدم تحویل پیکر و بیاطلاعی از محل دفن، خانوادهها را در وضعیت بلاتکلیفی دائمی قرار میدهد.
خانوادههایی که از برگزاری مراسم تدفین، سوگواری و زیارت مزار عزیزان خود محروم میشوند، سالها با آثار روانی این وضعیت زندگی میکنند. کارشناسان حقوق بشر معتقدند محروم کردن خانوادهها از دانستن محل دفن بستگانشان، نوعی فشار روانی مستمر است که میتواند آثار عمیق و بلندمدتی بر سلامت روحی بازماندگان بر جای بگذارد.
به گفته فعالان مدنی، برخی خانوادهها در سالهای گذشته تحت تأثیر فشارهای روحی ناشی از این وضعیت دچار بیماریهای شدید شدهاند و شماری از والدین دادخواه بدون آنکه از محل دفن فرزند خود آگاه شوند، جان باختهاند.
پنهانسازی پیکرها چه ارتباطی با دادخواهی خانوادهها دارد؟
نهادهای حقوق بشری معتقدند پنهان کردن محل دفن زندانیان سیاسی تنها یک اقدام اداری یا امنیتی نیست، بلکه در بسیاری از موارد با هدف جلوگیری از شکلگیری دادخواهی و مستندسازی جنایتها انجام میشود.
نبود محل مشخص برای دفن قربانیان، امکان برگزاری مراسم یادبود، گردهماییهای اعتراضی و ثبت مستندات را محدود میکند. به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران حوزه عدالت انتقالی، پنهانسازی پیکرها را بخشی از چرخه سرکوب پس از اعدام میدانند.
این موضوع از دهه شصت تاکنون بارها در پروندههای مختلف مطرح شده و خانوادههای قربانیان همواره خواستار شفافسازی درباره سرنوشت و محل دفن عزیزان خود بودهاند.
فراخوان «پیکرها کجاست» چه هدفی را دنبال میکند؟
در واکنش به تداوم این وضعیت، کانون حقوق بشر ایران فراخوانی با عنوان «پیکرها کجاست» منتشر کرده است. هدف این فراخوان، جمعآوری اطلاعات مربوط به محل دفن زندانیان سیاسی اعدامشده و مستندسازی مواردی است که در آنها پیکر قربانیان به خانوادهها تحویل داده نشده است.
در این فراخوان از خانوادهها، شاهدان و افرادی که اطلاعاتی درباره محل دفن این زندانیان دارند خواسته شده است اطلاعات خود را ثبت و ارائه کنند. فعالان حقوق بشر معتقدند چنین مستندسازیهایی میتواند در روشن شدن حقیقت و ثبت وقایع برای پیگیریهای آینده نقش مهمی داشته باشد.
بررسی حقوق پرونده بر اساس قوانین داخلی
ابهامات حقوقی پرونده
یکی از مهمترین ابهامات این پروندهها، نبود شفافیت درباره محل دفن زندانیان اعدامشده و عدم ارائه اطلاعات رسمی به خانوادهها است. همچنین مشخص نیست بر اساس چه مبنای قانونی از تحویل پیکر یا اعلام محل دفن به بستگان جلوگیری میشود.
مواد قانونی مرتبط
اصل ۲۲ قانون اساسی
حیثیت، جان و حقوق اشخاص از تعرض مصون است مگر به حکم قانون.
اصل ۳۴ قانون اساسی
حق دادخواهی را برای همه شهروندان به رسمیت میشناسد.
اصل ۳۹ قانون اساسی
هتک حرمت و حیثیت افراد را ممنوع میداند.
ماده ۱۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری
بر ضرورت رعایت حقوق اشخاص و بستگان آنان در فرآیندهای قضایی تأکید دارد.
موارد نقض قانون
عدم اطلاعرسانی شفاف به خانوادهها
محروم کردن خانوادهها از حق اطلاع از محل دفن
ایجاد مانع در مسیر دادخواهی و پیگیری حقوقی
احتمال نقض کرامت انسانی بازماندگان
ابهام در مبنای قانونی عدم تحویل پیکر
نقض حقوق بشر؛ محرومیت خانوادهها از حق دانستن حقیقت و سوگواری
فعالان حقوق بشر معتقدند عدم تحویل پیکر اعدامشدگان و خودداری از اعلام محل دفن آنان، فراتر از یک اقدام اداری یا امنیتی، نوعی مجازات مستمر علیه خانوادهها محسوب میشود.
مواد نقضشده
نقض حق دانستن حقیقت – اصول سازمان ملل درباره حمایت از قربانیان
خانوادهها حق دارند از سرنوشت و محل دفن بستگان خود آگاه شوند.
نقض حق کرامت انسانی – ماده ۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر
محروم کردن بازماندگان از اطلاع درباره محل دفن عزیزانشان با کرامت انسانی سازگار نیست.
نقض حق زندگی خانوادگی – ماده ۱۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی
مداخله خودسرانه در حق خانواده برای سوگواری و یادبود بستگان نقض حقوق بنیادین آنان است.
نقض حق آزادی مذهب و آیینهای تدفین – ماده ۱۸ اعلامیه جهانی حقوق بشر
جلوگیری از برگزاری مراسم تدفین و سوگواری، حق خانوادهها در انجام آیینهای فرهنگی و مذهبی را محدود میکند.
پیکرها کجاست؛ پرسشی که همچنان بیپاسخ مانده است
با گذشت سالها از اعدام بسیاری از زندانیان سیاسی و بازداشتشدگان اعتراضات، پرسش «پیکرها کجاست» همچنان بیپاسخ مانده است. خانوادههای دادخواه تأکید میکنند که دانستن محل دفن عزیزانشان حداقل حقی است که نباید از آنان سلب شود. در همین حال، فعالان حقوق بشر امیدوارند ثبت شکایتها، جمعآوری اسناد و مستندسازی این موارد بتواند روزی به روشن شدن حقیقت و پاسخگویی مسئولان این اقدامات منجر شود.
